Đó là góc nhìn của ông Trần Trí Dũng, đối tác điều hành DHVP Research và InvestLink Canada về những đổ vỡ tài chính của cộng đồng kinh doanh Việt Nam thời gian qua.
Là người tham gia nhiều công trình nghiên cứu kinh tế và hoạt động kinh doanh, ông nhìn nhận thế nào về nguyên nhân sâu xa của đổ vỡ tài chính phổ biến trong cộng đồng kinh doanh Việt Nam ?
Cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, người dân Việt Nam dần quen thuộc với các khái niệm đầu tư. Các loại tài sản và kênh đầu tư của người Việt Nam đa dạng hơn. Năm lựa chọn đầu tư tiêu biểu là: vàng, ngoại tệ, tiền gửi ngân hàng, bất động sản và chứng khoán.
Nhiều hộ gia đình và các doanh nhân “bán chuyên nghiệp” đã hành động như những người tìm kiếm đặc lợi thực thụ: kiếm lợi nhuận từ việc giành quyền tiếp cận các nguồn lực vật chất (vốn, tài nguyên, hay bất động sản) sẵn có trong xã hội, hoặc tham gia vào các hoạt động kinh doanh không có năng lực sáng tạo giá trị mới. Những cố gắng giống với nỗ lực tạo ra “cỗ máy in tiền” trên thị trường.
Trong quá trình này, nhiều người sẵn sàng tham gia các kênh đầu tư mới, có mức độ rủi ro cao hơn với kỳ vọng lợi nhuận cũng cao tương ứng. Thật không may, một tỷ lệ lớn các khoản đầu tư này rơi vào cái gọi là “nền kinh tế ngầm”, nơi các khoản đầu tư dễ dàng trở thành những khoản đầu cơ hay cho vay nặng lãi tiềm ẩn rất nhiều bất ổn. Kết quả là nhiều nhà đầu tư - những người tưởng chừng đã tìm thấy “Thành phố Vàng” huyền thoại - đã trở thành nạn nhân của đổ vỡ tài chính và cả bị lừa bởi chính những người được tin tưởng sẽ mang lại cho họ những khoản lời lớn. Mọi chuyện trở nên nghiêm trọng hơn trong bối cảnh chung của kinh tế khó khăn, nợ xấu gia tăng và các thị trường đầu cơ (như chứng khoán và bất động sản) suy giảm mạnh.
Có thể nói, tham vọng kiếm tiền nhanh, không dựa trên nền tảng bền vững là nguyên nhân của những thất bại, đổ vỡ về tài chính của DN cũng như cá nhân. Vậy có thể dự báo trước đổ vỡ không, thưa ông?
Các chỉ số và những kỹ thuật tính toán tài chính là công cụ để dự báo. Tuy nhiên, các nhà dự báo luôn phải đối diện với thách thức về tính sẵn có của dữ liệu, kiến thức chuyên môn và có lẽ quan trọng nhất là phải quan sát được kết quả vận hành của chính phương thức tài chính đang cần dự báo. Điều này cũng có nghĩa, phải chờ tới khi mọi việc bắt đầu diễn ra, thậm chí là xong xuôi, người ta mới thấy được kết cục của một phương án huy động vốn.
Kết quả nghiên cứu 256 trường hợp đổ vỡ và lừa đảo tài chính tại Việt Nam giai đoạn 2007 – 2013 cho thấy, sự kết hợp đồng thời của định hướng (dựa trên nguồn lực hay triển vọng thị trường) và cách thức tiếp cận (tìm kiếm đặc lợi hay đổi mới sáng tạo) của một ý tưởng kinh doanh là chỉ số dự báo phù hợp nhất để xem xét hiệu quả của phương án đầu tư (*).
Cặp đôi này giúp giải thích hiện tượng sụp đổ của nhiều định chế tài chính trong khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Khi triển vọng kinh doanh xấu đi, một nỗ lực huy động nguồn vốn chỉ dựa trên sự sẵn có của nguồn lực và thiếu các dấu hiệu của sản phẩm mới, kỹ thuật mới, cách quản lý trị mới có nguy cơ cao trở thành vụ lừa đảo.
Có vẻ như ông rất chú trọng đến yếu tố sáng tạo trong hoạt động kinh doanh?
Sự thờ ơ đối với hoạt động sáng tạo, chỉ nhắm vào nguồn vốn và tài sản vật chất sẵn có, sẽ đẩy các doanh nghiệp và cả nhà đầu tư vào trạng thái ngộ độc nguồn lực. Các quy luật kinh tế cần được tôn trọng. Một trong số đó là quy luật về lợi nhuận biên giảm dần.
Khi nhà đầu tư ra các quyết định theo cảm tính, bị dẫn dắt bởi lòng tham cùng sự lo lắng trước thực tế cơ hội kinh doanh ngày càng trở nên hiếm hoi, tiền bạc dễ dàng được đặt vào các phi vụ đầu tư mạo hiểm. Đây không phải vấn đề của bất đối xứng thông tin, mà là sự bỏ qua các cân nhắc chi phí - lợi ích hay việc sàng lọc thông tin trong một quá trình hướng tới kết quả sáng tạo.
Ví dụ, dù nhận thức rõ về khó khăn của nền kinh tế, lạm phát gia tăng và tăng trưởng đình đốn, nhưng nhiều NĐT vẫn rút tiền tiết kiệm, gom tiền từ các người thân, bạn bè và thậm chí thế chấp nhà cửa để đem tiền cho vay lãi cao với hy vọng kiếm được những món lợi kếch sù. Nhiều người đã bỏ qua thực tế rằng, khoản tiền của họ đang được cho vay với mức lãi suất cao ngất ngưởng mà chẳng hoạt động kinh doanh nào có thể mang lại.
Bối cảnh kinh tế theo đuổi chính sách tiền tệ nới lỏng và các triển vọng thị trường chưa sáng lên là môi trường thuận lợi cho các hành vi lừa đảo tài chính nở rộ. Hệ quả là nền kinh tế phải gánh nợ xấu tăng mạnh, chi phí vốn cao hơn và niềm tin của xã hội bị xói mòn. Dịch chuyển định hướng kinh doanh sang xây dựng năng lực đổi mới và kiến tạo giá trị cải tiến sẽ giúp các DN và nền kinh tế vượt ra khỏi tình trạng trì trệ hiện nay.
(*) Vuong, Q.H., Napier, N.K., and Tran, T.D. (2013) Rent-seekers’ lost El Dorado: Vietnam’s financial turmoil, 2007-2013, CEB Working Paper, No. 13-020, Solvay Brussels School of Economics & Management, Université Libre de Bruxelles (May 17).