Tuần qua một số ngân hàng bắt đầu cắt giảm lãi suất cho vay, một dấu hiệu cho thấy các ngân hàng đã bình tĩnh trở lại sau một thời gian căng thẳng về thanh khoản. Nhưng điều này chưa chứng minh được là các ngân hàng thương mại đã né tránh được rủi ro. Những báo cáo kiểm toán và số liệu thống kê mới nhất cho thấy rất nhiều ngân hàng có mức độ rủi ro tín dụng quá cao.
Chưa tính đến các tỷ lệ cân đối giữa tài sản và vốn vay, tỷ lệ giữa lãi suất cho vay dài hạn và lãi suất huy động ngắn hạn, chỉ cần nhìn vào tỷ lệ giữa vốn huy động và vốn cho vay, các chuyên gia tài chính đã giật mình vì tình trạng mất ổn định tín dụng quá cao mà các ngân hàng thương mại đã đặt mình vào. Một báo cáo mới nhất của ngân hàng Nhà nước Việt Nam về tình hình hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần trên địa bàn TP.HCM trong quý 1/2008 cho thấy tổng số vốn huy động của các ngân hàng là 518,5 nghìn tỉ đồng, và tổng vốn cho vay là 460 nghìn tỉ đồng. Vốn cho vay chiếm đến 88% tổng vốn huy động, một tỷ lệ rất cao theo đánh giá của các chuyên gia ngân hàng. Theo lý thuyết, các ngân hàng chỉ cho vay đến 75% của vốn huy động là tối đa.
Một chuyên gia trong lĩnh vực tài chính phân tích rằng trong số các ngân hàng tại TP.HCM, các ngân hàng quốc doanh lớn như Vietcombank, Incombank… thường có tỷ lệ vốn vay/huy động rất thấp, và các ngân hàng này thường bảo đảm được tính thanh khoản cao và có khả năng cho vay trong thị trường liên ngân hàng. Điều này chứng tỏ một số các ngân hàng nhỏ, mới thành lập… chắc chắn có tỷ lệ cho vay trên vốn huy động rất lớn, có thể từ 100 – 200%. Con tính rất đơn giản: huy động được 100 đồng, nhưng một số ngân hàng trong thời gian qua đã cho vay lên đến 150 đồng hoặc hơn, sử dụng đến cả nguồn vốn vay từ thị trường liên ngân hàng – vay nóng giữa các ngân hàng. Đây là chưa tính đến việc nguồn vốn được sử dụng vào các hoạt động tự doanh và đầu tư.
Lấy ví dụ từ báo cáo tài chính của một ngân hàng trên địa bàn thành phố (ở đây tạm gọi là ngân hàng S.). Tổng tài sản có 25,9 nghìn tỉ đồng, trong đó vốn huy động là 15,9 tỉ đồng, tiền gửi của các tổ chức tín dụng khác (liên ngân hàng) 5,3 tỉ đồng. Ngân hàng này cho vay 19,3 tỉ đồng. Vốn cho vay cao hơn hẳn vốn huy động. Với tình hình kinh doanh như thế này, khả năng gặp khó khăn về thanh khoản, mất khả năng chi trả của ngân hàng này rất cao.
Đa số tình trạng này xảy ra trong năm 2006 – 2007, khi các ngân hàng đổ xô vào việc cho vay mua và phát triển bất động sản, cũng như cầm cố, repo chứng khoán. Cả hai thị trường này đều đang gặp vấn đề. Trong khi thị trường chứng khoán mất giá trị, thị trường địa ốc cũng trầm lắng và đi xuống. Đa số các khoản vay bất động sản là những khoản cho vay dài hạn.
Một chuyên gia ngân hàng nước ngoài hiện đang tư vấn về cải cách ngân hàng cho NHNN cho biết một tình trạng khác của hệ thống ngân hàng, cũng rất đáng lo ngại mà chưa kiểm soát được, là cân đối giữa tài sản và vốn vay, hay là tình trạng lấy ngắn nuôi dài. Việc lãi suất tăng vọt trong thời gian vừa qua khiến cho hầu hết các ngân hàng đều đối mặt với tình trạng tỷ lệ lãi suất cho vay dài hạn thấp hơn tỷ lệ lãi suất huy động. Do sức ép thanh khoản, các ngân hàng đã phải nâng lãi suất cho vay lên tới 18%, trong khi lãi suất huy động lên tới 14%. Thế nhưng rất nhiều ngân hàng đang kẹt với những khoản cho vay dài hạn từ trước với lãi suất thấp hơn hẳn. Những ngân hàng này đang phải tìm cách thương lượng lại với doanh nghiệp về mức lãi suất mới. Theo chị Nguyễn Bích Hà, phó tổng giám đốc ngân hàng Đông Á, những ngân hàng đã hoạt động lâu năm và có nhiều khách hàng ruột, có tỷ lệ thành công trong thương lượng lại mức lãi suất mới cao hơn.
Việc kho bạc nhà nước đang thu hồi lại 52.000 tỉ đồng gửi trong hệ thống ngân hàng thương mại quốc doanh sẽ khiến các ngân hàng thương mại quốc doanh đối mặt với sức ép phải thu đủ số tiền này và sẽ ngưng cho các ngân hàng nhỏ vay qua thị trường liên ngân hàng. Sức ép về tính thanh khoản chưa hết đối với các ngân hàng.
Ngân hàng Nhà nước cũng đang tìm cách đối phó với những rủi ro này. Theo ông Lê Xuân Nghĩa, vụ trưởng vụ Chiến lược ngân hàng thuộc NHNN, chênh lệch giữa tài khoản có và tài khoản nợ của hệ thống ngân hàng hiện là rất lớn. “Sắp tới NHNN sẽ ra một chỉ thị khống chế tỷ lệ giữa vốn huy động và vốn vay của thị trường 1 (thị trường tín dụng giữa ngân hàng các tổ chức, cá nhân đi vay kinh doanh)”, ông Nghĩa nói. “Chỉ thị này có thể quy định tỷ lệ cho vay tối đa đến 80% của vốn huy động.”