Vừa qua, xuất hiện tình trạng lạm dụng tài khoản của NĐT tại một số CTCK. Phải chăng, có kẽ hở trong quy trình lưu ký hiện nay, thưa bà?
Mô hình quản lý lưu ký chứng khoán đang được Trung tâm Lưu ký chứng khoán (TTLK) áp dụng là mô hình lưu ký hai cấp. Theo mô hình này, NĐT mở tài khoản và lưu ký chứng khoán tại thành viên lưu ký (TVLK - công ty chứng khoán và ngân hàng lưu ký). Chứng khoán của NĐT sau đó được TVLK tái lưu ký tập trung tại TTLK trên tài khoản lưu ký tổng hợp của TVLK do TTLK mở cho từng TVLK. Như vậy, TTLK không quản lý thông tin sở hữu chứng khoán chi tiết của từng NĐT, mà chỉ quản lý số dư tổng hợp của các khách hàng của TVLK. Để bảo vệ NĐT, quy định của pháp luật đặt ra các nguyên tắc rất chặt chẽ và rõ ràng đối với việc quản lý tách biệt giữa tài sản của NĐT và TVLK. Vì vậy, TTLK và TVLK đều phải thiết lập các quy tắc quản lý tài khoản chứng khoán tuân thủ theo quy định của pháp luật và đảm bảo quyền lợi NĐT.
Về các vấn đề có thể phát sinh trong việc quản lý tài khoản của NĐT tại một số CTCK, tôi cho rằng, nguyên nhân chủ yếu là do những công ty này chưa thiết lập được quy trình kiểm soát hoạt động một cách chặt chẽ, dễ làm phát sinh vi phạm ở các bộ phận nghiệp vụ, cùng với đó là sự thiếu hỗ trợ của hệ thống công nghệ thông tin đủ mạnh, dẫn đến sai sót khách quan trong tác nghiệp. Điều này có thể xảy ra tại các thị trường mới phát triển như Việt Nam, khi mà hệ thống giám sát còn chưa mạnh, số lượng CTCK mới tham gia thị trường tăng lên, trong khi chất lượng cung cấp dịch vụ chưa tương xứng với yêu cầu của công chúng đầu tư. Đây là nhược điểm chính của mô hình lưu ký hai cấp.
Được biết, TTLK đang có kế hoạch đổi mới hệ thống lưu ký chứng khoán nhằm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường về lĩnh vực này?
TTLK đã đề xuất với UBCK, Bộ Tài chính việc áp dụng mô hình quản lý lưu ký chi tiết tới từng NĐT (hay còn gọi là mô hình quản lý tài khoản phụ). Về cơ bản, UBCK, Bộ Tài chính đã thống nhất về mặt chủ trương. Mô hình này được đánh giá là phù hợp với thị trường Việt Nam . Nguyên tắc vận hành chính của mô hình này là TTLK sẽ mở và quản lý tài khoản lưu ký chi tiết theo yêu cầu của NĐT, thông qua các thành viên (đại lý) của mình. Mọi giao dịch làm thay đổi sở hữu chứng khoán của NĐT sẽ được ghi nhận trên tài khoản tại TTLK và được quản lý tại thành viên. Như vậy, về nguyên tắc, TTLK luôn kiểm soát được thông tin tài khoản của NĐT tại thành viên. Hiện tại, mô hình quản lý tài khoản lưu ký chi tiết đang được áp dụng khá thành công các thị trường Malaysia , Hồng Kông , Singapore , Ấn Độ…
So với mô hình lưu ký hiện tại, mô hình lưu ký mới có những điểm khác biệt gì?
So với mô hình quản lý lưu ký tổng hợp như hiện nay, điểm khác biệt cơ bản của mô hình quản lý tài khoản phụ là TTLK thực hiện chức năng theo dõi và vận hành tài khoản chi tiết của NĐT thông qua các thành viên (đại lý) của TTLK. Nhờ vậy, về mặt kỹ thuật, mô hình này hỗ trợ tốt hơn cho các mục tiêu quản lý, giám sát thị trường cũng như việc tuân thủ nguyên tắc quản lý tài khoản lưu ký của NĐT tại cấp thành viên. Đây cũng là một trong những lý do mà nhiều thị trường mới nổi thường lựa chọn mô hình quản lý tài khoản chi tiết nhằm tăng cường năng lực quản lý. Đối với thị trường Việt Nam, khi triển khai mô hình mới, một mặt giúp tăng hiệu quả xử lý lưu ký, mặt khác góp phần khắc phục những vấn đề tồn tại hiện nay trong việc quản lý tài khoản của NĐT tại các TVLK. Về mặt tổ chức hoạt động nghiệp vụ giữa TTLK và các thành viên, hai mô hình này không có nhiều sự khác biệt, theo đó thành viên của TTLK vẫn thực hiện cung cấp dịch vụ lưu ký cho khách hàng của mình. Tuy nhiên, khác với mô hình quản lý lưu ký tổng hợp, cơ chế phân nhiệm trong việc xử lý yêu cầu chi tiết tới từng NĐT đặt ra khối lượng công việc mà TTLK phải giải quyết rất lớn. Bên cạnh đó, giữa TTLK và các thành viên phải có kết nối về hệ thống để có thể xử lý giao dịch lưu ký phát sinh hàng ngày của NĐT. Chính vì vậy, những vấn đề này đòi hỏi việc đầu tư trang bị hệ thống kỹ thuật hiện đại cho hệ thống lưu ký chứng khoán.
Vậy khi nào NĐT có thể lưu ký theo quy trình mới?
Dự kiến, thời gian đưa vào sử dụng hệ thống này khoảng cuối năm 2009.