Trao đổi với ĐTCK, Thạc sỹ Phan Đức Hiếu, Phó trưởng ban Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, người trực tiếp tham gia soạn thảo dự thảo Nghị định cho biết, với quy định này, các cổ đông sẽ thuận lợi hơn trong bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Quy định cổ đông có quyền khởi kiện lãnh đạo DN đã được nêu trong Luật DN, nhưng thực tế chưa có tính khả thi. Việc cụ thể hoá quy định này trong dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 139 có khắc phục được tình trạng này, thưa ông?
Trong hoạt động của DN luôn có nguy cơ phát sinh xung đột lợi ích giữa người quản lý DN như chủ tịch HĐQT, tổng giám đốc, thành viên HĐQT… với các cổ đông. Bởi trong nhiều trường hợp, mục tiêu của người quản lý DN với cổ đông không phải lúc nào cũng đồng nhất. Tính chất xung đột này càng lớn nếu như sự tách bạch giữa sở hữu và quản lý càng rõ rệt. Ngoài ra, trong hoạt động điều hành DN cũng luôn tiềm ẩn nguy cơ người quản lý DN lạm quyền, bởi là người có nhiều thông tin, trực tiếp điều hành hoạt động của DN, nên rất dễ dẫn đến tình trạng họ sẽ tận dụng những lợi thế này để thực hiện các giao dịch nhằm mang lại lợi ích cho họ nhiều hơn là lợi ích của DN. Điều này gây thiệt hại không chỉ cho chính DN, mà cả cho cổ đông.
Để giải quyết tình trạng này, Luật DN năm 2005 quy định rất rõ nghĩa vụ trung thành, trung thực, cẩn trọng của người quản lý DN, hay nói rõ hơn là người quản lý DN phải hành động trước hết vì lợi ích của DN. Có thể có nhiều công cụ để thực hiện mục tiêu này. Công cụ mang tính thị trường như thoả thuận về cơ chế lương, thưởng cho người quản lý… chỉ giải quyết được một phần xung đột lợi ích, nên dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 139 lần này cụ thể hoá cơ chế khởi kiện lãnh đạo DN đã được quy định trong Luật DN, để tạo thuận lợi hơn cho cổ đông sử dụng công cụ này nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Theo đó, dự thảo Nghị định quy định cụ thể trình tự, thủ tục để thành viên, cổ đông công ty có thể khởi kiện người quản lý theo trình tự tố tụng dân sự. Ngoài ra, việc quy định thành điều khoản cụ thể trong Nghị định sẽ giúp các bên có liên quan, đặc biệt là người quản lý nâng cao ý thức trách nhiệm và tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho toà án thụ lý và giải quyết vụ kiện.
Quy định cụ thể như vậy, nhưng có ý kiến lo ngại việc tiến hành khởi kiện của các cổ đông là không đơn giản, lại tốn kém chi phí, đặc biệt là việc khởi kiện của cổ đông trong công ty cổ phần. Lo ngại này liệu có cơ sở, thưa ông?
Có thể ở Việt Nam chưa phổ biến, nhưng kinh nghiệm các nước cho thấy, quy định cổ đông có quyền khởi kiện lãnh đạo DN nếu không chặt chẽ sẽ dễ bị lợi dụng. Cụ thể, cổ đông hay tiến hành khởi kiện thường là những người của các DN đối thủ, họ sở hữu một phần vốn không nhiều trong DN. Họ đầu tư vào DN không phải mục tiêu chính là thu lợi nhuận, mà là phát hiện những sai phạm của DN và tận dụng tối đa những sơ hở này để liên tục khởi kiện người quản lý nhằm phá rối DN, làm suy yếu đối thủ. Bởi vậy, các quy định trong dự thảo Nghị định sửa đổi Nghị định 139 được Ban soạn thảo cân nhắc để ngăn ngừa xảy ra xu hướng này.
Theo đó, đối với công ty TNHH, do đặc thù là công ty "đóng", nên bất kỳ thành viên nào trong DN cũng có quyền khởi kiện lãnh đạo DN. Tuy nhiên, đối với CTCP là công ty "mở", nên khả năng bị quấy rối cao, nên dự thảo Nghị định quy định, cổ đông hoặc một nhóm cổ đông sở hữu ít nhất 1% số cổ phần phổ đông liên tục trong thời hạn 6 tháng trở lên mới có quyền khởi kiện lãnh đạo DN. Trước khi muốn khởi kiện trực tiếp, họ phải yêu cầu Ban kiểm soát thay mặt DN khởi kiện lãnh đạo DN. Nếu trong thời hạn nhất định mà Ban kiểm soát không thực hiện việc này, thì cổ đông có quyền trực tiếp khởi kiện ra toà án. Khi đó, cổ đông có thể nhân danh chính DN hoặc cá nhân để khởi kiện, tuỳ vào trường hợp cụ thể.
Sau khi Ban kiểm soát của DN không đại diện cho cổ đông đứng ra khởi kiện lãnh đạo DN, thì cổ đông mới tiến hành các thủ tục khởi kiện liệu có đảm bảo tính khả thi, khi trên thực tế nhiều Ban kiểm soát là "người" của lãnh đạo DN?
Việc quy định như trong dự thảo Nghị định sửa đổi Nghị định 139 là nhằm giúp cho vụ tranh chấp trong DN được giải quyết nhanh nhất và ít tốn kém nhất. Do đó, việc yêu cầu Ban kiểm soát khởi kiện người quản lý DN là cơ hội để các bên cân nhắc, tìm giải pháp giải quyết thích hợp lần cuối với sự trung gian, trợ giúp của Ban kiểm soát trước khi khởi kiện ra toà án. Bởi vì, việc khởi kiện ra toà án thường tốn nhiều thời gian, chi phí và có thể ảnh hưởng uy tín của DN. Tuy nhiên, trong trường hợp Ban kiểm soát là người của lãnh đạo DN và từ chối thực hiện việc khởi kiện, thì lúc đó cổ đông trực tiếp tiến hành khởi kiện. Trong xu hướng vai trò của Ban kiểm soát ngày càng quan trọng, hoạt động thực chất, hiệu quả hơn, thì sẽ giảm các tác động kém tích cực này; đồng thời góp phần hoà giải có hiệu quả các vụ tranh chấp giữa lãnh đạo DN với cổ đông. Qua đó, góp phần giảm thiểu số vụ khởi kiện ra toà án gây tốn thời gian, chi phí cho các bên liên quan.